της Ελισάβετ Δ. Δημοπούλου
"Σε μια αυλή γεμάτη φως, ο κόσμος μοιάζει μαγικός,
μια μπάλα τρέχει στο γρασίδι, αρχίζει πάλι το παιχνίδι.
Κρυφτό πίσω απ΄ τα δέντρα, μετρώ ως το δέκα με χαρά ,
τα γέλια φτάνουν στ' αστέρια , ανοίγουν οι καρδιές φτερά,
ένα κουτί γίνεται πλοίο, μια σκούπα άλογο γοργό ,
το παιχνίδι είναι σχολείο, που σε μαθαίνει το " μαζί " και το " εγώ ".
Χωρίς κανόνες και δεσμά, μόνο με γέλιο και ορμή .
τα όνειρά μας πιο κοσμά, στολίζουν κάθε μας στιγμή .
( ΑΝΩΝΥΜΟΣ )
" Χρώματα, γέλια και φωνές στους δρόμους και στις γειτονιές.
Μια μπάλα τρέχει, ένα σχοινάκι... γίνεται ο κόσμος πιο μικράκι.
Κούκλες, αυτοκίνητα, κρυφτό, το παιχνίδι είναι ομορφιά, σκοπός,
σε ταξιδεύει σε όνειρα μαγικά , εκεί που όλα είν' αληθινά. "
( ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΗΣ ).
Ένας κόσμος χωρίς παιδόπουλα θα ήταν, με λόγια απλά, βουβός, μυνδός, άλαλος, αχαμνός.
Θα χανόταν το ανυπόκριτο γελάκι, ο ανεμπόδιστος ενθουσιασμός, η ανεξαγόραστη χαρά, το ανόθευτο, ατόφιο κι αμέριμνο ονείρεμα, η ευδία της μέρας της φωτερής, η αναθάρρηση κι η εγκαρδίωση, η ειδάλιμη , ευειδής γηθοσύνη και η ηδύπνευστη τέρψη, το θέλγητρο, η σαγήνη κι η κατάθελξη της ζωής.
Το να ζεις απλά, είπε η πεταλούδα, δεν είναι αρκετό , χρειάζεται κανείς λιακάδα, ελευθερία και τη δροσοστάλα ενός μικρού λουλουδιού να σταλιάσει το διαπόνημα, ο όλτος, ο μόχθος κι ο κάματος κείνου που ο ανθρώπινος σπόρος σπερμαίνει... το παιδολόι, το παιδομάνι, σάμπως και γενεί ιλαρό και καλοσίμωτο, όλβιο, εύκληρο κι εύτολμο. Κι ένας είναι ο τρόπος... ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ, το ξεφάντωμα του εφικτού, η πρώτη πρώτη γλώσσα των παιδιών, γεμάτη αλήθεια, ζωντάνια και ρυθμό .
" Αιών παις εστί παίζων πεσσεύων. Παιδός γαρ εστί η βασιληίη ". ( ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ) .
" Άραγε, τελικά τι είναι ο Θεός; Μήπως είναι ένα αιώνιο παιδί, που παίζει ένα αιώνιο παιχνίδι μέσα σ΄εναν αιώνιο κήπο; Μήπως είναι αυτός, που αναφέρεται ως ΠΟΙΗΤΗΣ - ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ - ΝΟΥΣ -
ΛΟΓΟΣ... ο Αιών, που παις εστί παίζων; ) (ΣΡΙ ΑΟΥΡΟΜΠΙΝΤΟ - Ινδός φιλόσοφος. )
ΠΑΙΓΝΙΟΝ, ΑΙΩΝΩΝ ΑΡΧΕΣΘΑΙ...
ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ, το πρώτο μέσο επικοινωνίας του ανθρώπου με τον έξω κόσμο, είναι τόσο παλιό, όσο και η ιστορία της ανθρωπότητας. Αποτελεί μία απ' τις κυριότερες δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου σε όλες τις ηλικίες και βρίσκει την αποκλειστική αποδοχή του στην παιδική ηλικία.
Κανείς δεν μπόρεσε να κατατάξει το ΠΑΙΧΝΙΔΙ σε χρονικές κατηγορίες, γιατί γεννήθηκε με τον άνθρωπο και είναι ΑΧΡΟΝΟ και ΑΤΟΠΟ.
Η ταύτιση της ανθρώπινης ανάπτυξης με την απαρχή του παιχνιδιού οριοθετείται από την έναρξη της βιολογικής του ζωής πάνω στη γη.
Ο πρωτόγονος άνθρωπος, με ό,τι είδε, με ό,τι βρήκε, με ό,τι μπόρεσε... ένα ξύλο, ένα όστρακο, ένα κόκαλο, μία πέτρα... σχεδίασε μέχρι και τους τοίχους της σπηλιάς του, εξωτερικεύοντας την έμφυτη εσωτερική του ανάγκη για έκφραση. Τη λατρεία του για τη Φύση και το Άφατο την "έντυσε " με ατομικές και συλλογικές διαδικασίες, που στη βάση τους πρωτοστατούσαν οι ψυχόρμητες τελετουργίες και το ΠΑΙΧΝΙΔΙ.
Η εμφάνιση κι η εξαφάνιση των παιχνιδιών είναι άμεσα συνδεδεμένες με την εξέλιξη των κοινωνιών και των πολιτισμών, που τα δημιούργησαν. Στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα του πλανήτη μας, αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικά κείμενα μαρτυρούν την ύπαρξη αναρίθμητων παιχνιδιών, γιατί απλά το ΠΑΙΧΝΙΔΙ είναι μια συνθήκη, που προηγείται του πολιτισμού.
Ανασκαφές σε οικίες, σε παιδικούς και βρεφικούς τάφους, ως κτερίσματα, καθώς και παραστάσεις αρχαίων αγγείων και ταφικών μνημείων, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά απεικονίζουν τα παιδιά να παίζουν τα αγαπημένα τους παιχνίδια... χόες, ( αγγεία για παιδιά ), σκύφοι, (αγγεία για μεγάλους ), αναμικτήρες, κρατήρες, σείστρα, θήλαστρα, πλαταγές, σβούρες, ζωάκια...
Με την αίσθηση της χαράς και της ελευθερίας, που εισέπραττε το παιδί όλων των εποχών, ήταν σε θέση να υιοθετεί σιγά - σιγά, ( μέσα στην κάθε κοινωνική εκδήλωση της εποχής του ), τρόπους κοινωνικής συμπεριφοράς, στην πιο ωφέλιμη μορφή τους, γιατί άρχιζε να νιώθει και να καλλιεργεί την ανθρώπινη " ολότητά " του.
Παρατηρείται τρυφερά στα ζώα , στον ίδιο βαθμό με τους ανθρώπους, κι αποτελεί σημαίνουσα πρακτική διαδικασία παραγωγής κι απόδοσης νοήματος.
Οι αρχαιολογικές, εθνολογικές και λαογραφικές μελέτες φανερώνουν ξεκάθαρα, πως το ΠΑΙΧΝΙΔΙ, όχι μόνο αποτελούσε μέρος της καθημερινότητας, ( σε όλες τις εποχές κι όλους τους λαούς ), αλλά και ότι πάμπολλα απ' τα βασικά παιχνίδια δεν έχουν αλλάξει στο πέρασμα των αιώνων.
Οι Έλληνες, σαν λαός, ήταν " ανοιχτός " στην απόκτηση εμπειριών, μέσω της κοινωνικής συναναστροφής και πρώτα επένδυσαν μεγάλο μέρος της ζωής τους στο ΠΑΙΧΝΙΔΙ κι αργότερα...
" φιλοσόφησαν " τη ζωή , μέσα απ΄αυτό.
Καταγράφοντας συστηματικά τα παιχνίδια του αρχαίου ελληνικού κόσμου, αναπόφευκτα πιστοποιείται και τεκμηριώνεται ο ρόλος , που αυτά επιγεννούν στην " ΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ ".
Μέσα απ' την έρευνα του υλικού,που αφορά την κοινωνική ζωή στην αρχαία Ελλάδα, διαπιστώνεται η αναμφίβολη σημασία , που είχαν, τόσο τα " πνευματικά ", όσο και τα " κινητικά " παιχνίδια, στη ζωή των ανθρώπων του αρχαίου κόσμου, αφού σαν μέσο αγωγής και γενικής φιλοσοφίας της βιοτής, τα παιχνίδια συνόδευαν τους ανθρώπους απ' τη γέννησή τους, σ' όλη τη διάρκεια του βίου, ως και τη στιγμή της επικήδειας τελετής.
Ενδεικτικά ( και ως προοίμιο της απαρίθμησης των αρχαίων παιχνιδιών, που θα αναφράσουμε στη συνέχεια της μικρής μας μελέτης ), θα αναφερθούμε στα " κινητικά " παιχνίδια, ( θεωρούμενα τα σπουδαιότερα ),ως την αρχέτυπη μορφή της αθλητικής άσκησης και της καθημερινής προετοιμασίας των παιδόπουλων για την ίδια τη ζωή.
Τρανό παράδειγμα της συνθήκης αυτής... ο ρόλος των " σφαιρίσεων ", ( παιχνίδι με μπάλα ), που εξασφάλιζε την κοινωνικοποίηση, το σεβασμό στους κανόνες και κατ' επέκταση στους νόμους της πόλης και την ιεραρχία. Το παραπάνω παράδειγμα της ελληνικής σκέψης παρέχει τιμητική θέση σ' εκείνα τα παιχνίδια, με τα οποία καλλιεργήθηκε κι αναπτύχθηκε η ευγενής και δημιουργική άμιλλα, η προοπτική της μυητικής παιδαγωγίας... κι όλη αυτή η τελετουργία έγινε αυτόματα παιχνίδι, το παιχνίδι ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ κι ο αθλητισμός ΠΑΙΔΕΙΑ. ( Σημειώνουμε, ότι οι αρχαίοι μας πρόγονοι δεν θεωρούσαν τον αθλητισμό ακριβώς παιχνίδι... κάτι που οδήγησε στο "Ολυμπιακό ιδεώδες ", γι' αυτό και προτάξαμε την αναφορά του ).
Στο ΠΑΙΧΝΙΔΙ " παίζεται " κάτι , που χωρίς να συνδέεται με τις πρωταρχικές ανάγκες της ζωής, είναι αυτό που τη νοηματοδοτεί. Είναι μια δημιουργία , που αποτελεί " ανώτερη τέχνη ".
Κι αλήθεια, τι θα συνέβαινε , αντί να " κατασκευάζουμε " τη ζωή μας, είχαμε τη φρόνηση να τη " χορέψουμε "; ( " Να τη χορεύεις τη ζωή, γιατί δύσκολα περπατιέται... " Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ ).
Κι όπως έγινε πια ολοφάνερο, σήμερα, σε τούτη την ταπεινή εργασία , θα ασχοληθούμε με το ΠΑΙΧΝΙΔΙ στην Αρχαία Ελλάδα, μιας κι ο νους μας στέκει πάντα κατακυριευμένος από πάθος σ' οτιδήποτε αφορά την ελληνική αρχαιότητα.
" Μετά παιδιάς τε και ηδονής μανθάνειν." ( ΠΛΑΤΩΝ - ΝΟΜΟΙ ).
"Δουλειά του παιδιού είναι το παιχνίδι . " (ΜΑΡΙΑ ΜΟΝΤΕΣ0ΡΡΙ ).
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ...
Οι λέξεις " παιχνίδι ", " παίγνιο ", και το ρήμα " παίζω " έχουν κοινή ρίζα, που συνδέεται άμεσα με την έννοια του ΠΑΙΔΙΟΥ.
ΠΑΙΖΩ : Αρχαίας ελληνικής ρίζας ρήμα, που στην αρχαιότητα σήμαινε κυρίως " ενεργώ ως παιδί, διασκεδάζω, αστειεύομαι ".
ΠΑΙΓΝΙΟΝ : Το αντικείμενο του παιχνιδιού, το παιχνίδισμα, το αστείο.
Η αρχή βρίσκεται στη λέξη ΠΑΙΣ ( ΠΑΙΔΙ )... Υποκοριστικό του ΠΑΙΔΙΟΝ, με παράγωγο ουσιαστικό το ΠΑΙΓΝΙΟΝ . Στη μεσαιωνική ελληνική το ΠΑΙΓΝΙΟΝ εξελίχθηκε σε ΠΑΙΓΝΙΔΙ ( με την προσθήκη της κατάληξης - ιδι ) , ενώ η τροπή του συμφώνου Γ σε Χ, πριν απ' το Ν, " χάριν ευφωνίας ", ( συμφωνική αφομοίωση ), οδήγησε στη σημερινή οριστική μορφή του... ΠΑΙΧΝΙΔΙ.
ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ, ΑΠ' ΤΑ ΒΑΘΗ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ, " ΠΑΙΔΙ " ΚΑΙ " ΠΑΙΧΝΙΔΙ " ΕΙΝΑΙ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΕΣ , ΜΕ ΝΟΗΜΑΤΙΚΗ, ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ, ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ ΣΥΝΔΕΣΗ. ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΜΕΝΟ, ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΣΑΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΣΑΝ ΚΥΡΙΑ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΟΣΠΑΣΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ, ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΤΗ ΧΑΡΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΡΟΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΕΜΕΛΙΑΣ.
ΑΠΑΡΧΕΣ...
Τα πρώτα παιχνίδια μαρτυρούνται απ΄τα βάθη της προιστορίας, με αρχαιολογικά ευρήματα, να εντοπίζονται σε αρχαίους πολιτισμούς χιλιάδες χρόνια πριν.
...Πρώτες ενδείξεις... Μεσοποταμία, Αίγυπτο, Σουμερία, Τουρκία ,κοιλάδα του Ινδού ποταμού ( από 4.000 - 3.000 χρόνια πριν ) .
Στις εκεί ανασκαφικές έρευνες έχουν βρεθεί πήλινα ομοιώματα, όπως μικρά αμαξάκια με ρόδες, που θεωρούνται μαζί με τις κούκλες, ( πλαγγόνες ), τα αρχαιότερα παιχνίδια. Βρέθηκαν επίσης κούκλες, με κινούμενα μέλη, ( νευρόσπαστα ) , πέτρινοι βώλοι, πήλινα ζωάκια με ρόδες , ειδώλια ανθρώπων και ζώων με μετακινούμενα μέλη, σφυρίχτρες και παιχνίδια που γλυστρούσαν σε σκοινί.
Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον να σημειώσουμε , ότι ίχνη αντικειμένων, που χρησιμοποποιούνταν πιθανόν σαν παιχνίδια, ( όπως σκαλιστά αντικείμενα " rondelles " ), βρέθηκαν σε σπηλιές της εποχής των παγετώνων στη Γαλλία , με εκτιμώμενη ηλικία 11.000 ως και 18.000 χρόνων. Αυτά τα αντικείμενα , όταν περιστρέφονταν, δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση της κίνησης.
ΥΛΙΚΑ : Ήταν κατασκευασμένα από φυσικά υλικά, πέτρα, ξύλο, πηλό , όστρακα, κόκαλο ζώων , ελεφαντόδοντο, ή ύφασμα. Δεν σπανίζουν τα γυάλινα , δερμάτινα και χάλκινα αντικείμενα.
ΕΙΔΗ : Μινιατούρες ενηλίκων , αμαξάκια , κούκλες , παιχνίδια ικανότητας... άπειρα,γοητευτικά, συγκινητικά και πολυποίκιλα .
ΣΚΟΠΟΣ : Εκτός απ' τη διασκέδαση , τα παιχνίδια χρησιμοποιούνταν και για τη μύηση των παιδιών σε ρόλους της ενήλικης ζωής.
ΧΡΩΜΑΤΑ : Τα αρχαία παιχνίδια, αντίθετα με τη " μονόχρωμη " εικόνα που έχουμε σήμερα, ήταν ιδιαίτερα προσεγμένα και χρωματισμένα με έντονα χρώματα, με τη χρήση φυτικών ή ορυκτών χρωστικών ουσιών.
Τα πιο δημοφιλή χρώματα των αρχαίων παιχνιδιών ήταν το κόκκινο... κι όλες οι αποχρώσεις του... το λευκό, το κίτρινο - ώχρα, το μπλέ, (Αιγυπτιακό ), το μαύρο, ( από άνθρακα - καπνιά ), το χρυσό, ( σε πολύτιμα παιχνίδια ), γαλάζιο και ροζ, ( σπάνια και ακριβά χρώματα, που συναντάμε σε περίτεχνα ειδώλια π.χ " Ταναγραίες ".
" Τα χρώματα για τους αρχαίους Έλληνες και την κοινωνία τους αποτελούσαν ένα μέσον χαρακτηρισμού . Τα ξεκάθαρα κορεσμένα χρώματα δημιουργούσαν μια αισθητική χαρά, κάνοντας κάθε είδους τέχνημα να αποτελεί για τους ανθρώπους της εποχής " θαύμα ιδέσθαι " ( Δ. ΠΑΝΤΕΡΜΑΛΗΣ, αρχαιολόγος και μεγάλος πανεπιστημιακός δάσκαλος )
ΑΝΤΙΚΡΟΤΗΜΑ ΓΝΩΣΕΩΝ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΩΝ
Οι γνώσεις μας για τα παιχνίδια της ελληνικής αρχαιότητας στηρίζονται στις γραπτές πηγές και στα στοιχεία της αρχαίας ελληνικής τέχνης.
Οι κυρίαρχες γραπτές πηγές, ( όπου και θα αναφερθούμε επισταμένα ), είναι τα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, στα οποία γίνονται αναφορές στη φύση, στα χαρακτηριστικά και τη σημασία του παιχνιδιού στην παιδική ηλικία.
Στα μεταγενέστερα χρόνια, με την ευρύτερη μελέτη και την αποκάλυψη όλο και περισσότερων αρχαιολογικών θησαυρών, από την αρχαιολογική σκαπάνη, η αναφορά και η χρησιμοποίηση των αρχαίων πηγών αποκτούν μεγαλύτερη περιγραφική , αποδεικτική και χαρακτηριστική αξία.
Συγκεκριμένα, η μελέτη, από αρχαιολογικής πλευράς, ήταν εκείνη που πρόσφερε τα πλέον σημαντικά και συμπληρωματικά στοιχεία, μέσα απ' τον προβληματισμό της εντυπωσιακής ύπαρξης νέων αθυρμάτων, ( από ανασκαφικά σπάνια ευρήματα ) και ταυτόχρονα εικονογραφικών πηγών γι' αυτά.
Η συμβολή του παιχνιδιού, στην ανάπτυξη του παιδιού, έχει ήδη μελετηθεί από τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ κι οι μεγάλοι φιλόσοφοι Πλάτων και Αριστοτέλης έθεσαν τις βάσεις της εκπαιδευτικής και μαθησιακής σημασίας του παιχνιδιού στη ζωή του παιδιού.
Το παιχνίδι στον ΠΛΑΤΩΝΑ
" Μη τοίνην βία, είπον , ω άριστε, τους παίδας εν τοις μαθήμασιν , αλλά παίζοντας τρέφε... "
( ΠΛΑΤΩΝ - ΠΟΛΙΤΕΙΑ )
Ο ΠΛΑΤΩΝ ασχολήθηκε κυρίως με την επίδραση του παιχνιδιού στην ψυχολογική ανάπτυξη του παιδιού και θεωρούσε, πως η τέχνη είναι κι αυτή ένα είδος " παιδιάς "... το αντίθετο της επίμοχθης εργασίας. Η σπουδή των ενηλίκων, σε αντίθεση, σήμαινε γι' αυτόν μια πολύ σημαντική απασχόληση.
Πάνω σ' αυτή του τη σκέψη, ο μεγάλος Αθηναίος φιλόσοφος στήριξε την άποψη, ότι το παιχνίδι δεν ήταν μια τόσο σοβαρή δραστηριότητα και με την αναφορά του στο ρήμα " αθύρω " τόνιζε την τάση και την έντονη επιθυμία των παιδιών για κίνηση και δυναμικότητα. Με το ρήμα " παίζω ", ο φιλόσοφος όριζε ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ σαν " συζήτηση με ελαφρότητα ", ενώ ως " παιδεία " θεωρούσε το τραγούδι, τη μουσική και το χορό.
Η πορεία προς το ΑΓΑΘΟ είναι επίπονη... και το " κέντρο " της πλατωνικής φιλοσοφίας.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται κι η αντίληψή του, ( στα έργα του " ΝΟΜΟΙ " και " ΠΟΛΙΤΕΙΑ " ), ότι τα παιδιά χρειάζονται μέσα κατανοητά κι εναρμονισμένα στη φύση τους. 'Ετσι μόνο δίνει έμφαση στο ΠΑΙΧΝΙΔΙ, θεωρούμενο σπουδαίο μέσο ΑΓΩΓΗΣ, (ρήμα ΑΓΩ /οδηγώ, μεταφέρω, κατευθύνω... καθοδηγώ, ανατρέφω, διαπαιδαγωγώ, οδηγώ κάποιον στην ορθή συμπεριφορά ), που συμβάλλει στη διαμόρφωση του ΗΘΟΥΣ των παιδιών... σε απόλυτη συνάφεια με το ουσιαστικό ΑΓΩΝ - ΑΓΩΝΑΣ.
Καλλιεργεί την πειθαρχία και την υπακοή και αποτρέπει την ανταγωνιστικότητα και τη βίαιη διάθεση. Αποτελεί μέσο με παιδαγωγική και μυητική αξία , με βασικό του γνώρισμα την ΤΑΞΗ. Το παιχνίδι έχει χαρακτήρα " ΠΑΙΓΝΙΏΔΗ ", έτσι ώστε το " παίζον " παιδί να αναπύσσει την αντιληπτική του ικανότητα και τη συναισθηματική του νοημοσύνη, με το πείραμα και τον αυθορμητισμό.
Ιδιαίτερα στο διάλογό του " ΝΟΜΟΙ " , ο μεγάλος αθηναίος φιλόσοφος δίνει τεράστια έμφαση στη σημασία του ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ μέχρι τα 6 χρόνια του παιδιού. Το θεωρεί... 1. " εκπαιδευτικό εργαλείο ", σαν πρώτο στάδιο της ΠΑΙΔΕΙΑΣ, με μάθηση χωρίς καταναγκασμό και απόκτηση των σημαντικών αρετών του θάρρους και της μετριοφροσύνης... 2. " προετοιμασία για το επάγγελμά του ", ως ενήλικος , ώστε να αναπτύσσονται οι φυσικές κλίσεις του και να αποβεί χρήσιμος στην Πολιτεία.
3." έλεγχο και " παιδιά ", καθότι πεποίθησή του ήταν , ότι το παιχνίδι πρέπει να σχετίζεται με το μελλοντικό ρόλο του παιδιού στην Κοινωνία και την Πόλη, αφού οι κανόνες διακρίνονται από σταθερότητα πάντα, με αυστηρή προσαρμογή στους νόμους και την κοινωνική ευταξία...
4. " αποτροπή νοσογόνου ανταγωνισμού και ενίσχυση της ευγενούς άμιλλας και του ευ αγωνίζεσθαι"... 5. " αμφιθυμία ", καθότι θεωρούσε το παιχνίδι μόνο σαν απλή ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ , ανάξια δραστηριότητα για τους ενήλικες.
Το παιχνίδι στον ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ.
" Το γαρ παίζειν όπως σπουδάζη , πέφυκεν ... η ανάπαυσις της παιδιάς χάριν γίγνεται...
ουδέν εοικέναι δει τους παίδας τοις παίζουσιν... "
( ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ - ΠΟΛΙΤΙΚΑ ).
Προκειμένου να εννοήσουμε τον αιωνοθαλή λόγο του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ, απόλυτο ενδιαφέρον έχει να εστιάσουμε στην Ψυχαναλυτική θεωρία του μεγάλου Αυστριακού φυσιολόγου, νευρολόγου και ψυχιάτρου, που υπήρξε ο θεμελιωτής της " ψυχανάλυσης ", ΣΙΓΚΜΟΥΝΤ ΦΡΟΥΝΤ, ( θεωρία της Κάθαρσης ), που αναμφισβήτητα έχει τις ρίζες της στη θεωρία της ΚΑΘΑΡΣΗΣ του μεγάλου Σταγειρίτη φιλοσόφου. Σύμφωνα μ' αυτήν, το παιχνίδι δεν είναι απλά ένα αναπτυξιακό επίτευγμα ... για να περάσει την " ώρα " του το παιδί, αλλά είναι εξαιρετικά σημαντικό , αφού απηχεί τις προσπάθειές του να συμφιλιωθεί με τα συγκινησιακά του βιώματα, καθώς αποτελεί μια " γέφυρα " ανάμεσα στην εσωτερική και εξωτερική του πραγματικότητα, αντιμετωπίζοντας αγχώδεις καταστάσεις με συμβολικό τρόπο.
Έτσι, το παιχνίδι αποκτά έναν " καθαρκτικό " ρόλο και απομακρύνει , αμβλύνοντας, τα συναισθήματα φόβου και έντασης.
Ο μεγάλος φιλόσοφος, ( στα έργα του "ΠΟΛΙΤΙΚΑ " και " ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ " ), αναπτύσσει τις θεωρίες του, σχετικά με το ρόλο και τη σημασία του παιχνιδιού στη ζωή του παιδιού.
Ενδεικτικά αναφέρουμε, ότι ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ για τον ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ συναπαρτίζει... 1. " τη λειτουργία του σαν φάρμακο - μέσο αναψυχής και ξεκούρασης ", απαραίτητο για την επαναφορά της ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ, μετά από μόχθο και κάματο ... 2. " εκπαιδευτική χρήση - " παιδιά ", αφού η μετάδοση της γνώσης μπορεί να γίνει "παιγνιδιωδώς "... 3. " συνδυασμό σώματος και πνεύματος ", με την πρόταση στους γονείς να παρέχουν πρωτότυπα παιχνίδια στα παιδιά, ώστε να επιτυγχάνεται ο ποθούμενος στόχος. 4. " τη σημασία του ΚΑΙΡΟΥ ", με την απόκτηση της αρετής της " μεσότητας ", ώστε να μη γίνεται κατάχρηση , προτείνοντας τη χρησιμοποίηση της κατάλληλης στιγμής, ( καιρού ), για παιχνίδι.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ ... ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΟ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΕΒΛΕΠΑΝ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΑΓΩΓΗΣ , ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ, ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΑΝ ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΤΟΥ ΡΟΛΟ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ, ΩΣ ΕΜΦΥΤΗ ΑΝΑΓΚΗ ΤΩΝ ΜΙΚΡΩΝ ΝΑ ΚΙΝΟΥΝΤΑΙ , ΝΑ ΜΙΛΟΥΝ ΚΑΙ ΝΑ ΕΚΤΟΝΩΝΟΝΤΑΙ... ΜΕ α) ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΝΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΖΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΗΝ ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΞΙΑ , ΘΕΩΡΩΝΤΑΣ ΤΟ " ΠΑΙΓΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΟΥ " ΚΑΙ ΤΟΝ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΤΡΟΠΟ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΜΕ ΕΥΣΕΒΕΙΑ ΚΑΙ β) ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΝΑ ΕΣΤΙΑΖΕΙ ΣΤΟ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΑΥΣΗΣ , ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΟ ΓΙΑ ΤΗ ΧΑΛΑΡΩΣΗ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, ΛΕΙΤΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΣΑΝ " ΒΑΛΣΑΜΟ ".
ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΑΙΖΕΙ... ΣΤΟΝ ΑΡΧΕΓΟΝΟ ΠΕΡΙΑΥΛΟ...
" Το παιδί είναι μαζί ελπίδα και υπόσχεση για την ανθρωπότητα. "
( ΜΑΡΙΑ ΜΟΝΤΕΣΣΟΡΙ ).
Η παιδεία κάθε λαού σχετίζεται άμεσα με το ευρύτερο γεωγραφικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό, πολιτιστικό, ιδεολογικό και θρησκευτικό περιβάλλον. Αποτελεί πεδίο συσχετισμού και αλληλεπίδρασης πολλών και ποικίλων παραγόντων, καθώς και διεθνών συγκυριών και σχέσεων.
Στον ευρύτερο τομέα της μόρφωσης και της εκπαίδευσης των παιδιών της ελληνικής αρχαιότητας, το γενικότερο τρίπτυχο αποτελούσε, ειδικότερα, η άθληση, με τη συνοδεία της μουσικής , καθώς και η γενικότερη σχολική εκπαίδευση. Οι γονείς της ευγενούς κοινωνικής τάξης φρόντιζαν τα παιδιά τους να μην περιφέρονται άσκοπα στους δρόμους και κάθε εύπορο παιδί είχε το δικό του παιδαγωγό, ο οποίος ήταν δούλος, με αποκλειστική μέριμνα τη φροντίδα μόνο των αγοριών , γιατί τα κορίτσια δεν είχαν δικαίωμα στη μόρφωση. Η οργάνωση της παιδείας επικεντρώνονταν αποκλειστικά στην ευθύνη του πατέρα της οικογένειας. ( Κι όλα αυτά για τους "ευγενείς ", αφού είναι βέβαιο, ότι αριθμός των απόρων στην αρχαιότητα ήταν σημαντικός και τα φτωχόπαιδα, στην καθημερινή τους ζωή, έπαιζαν μόνα τους στους δρόμους, σαν "τα αγριόχορτα ", ώσπου να συμπληρώσουν την ηλικία , όπου οι " μεγάλοι " μπορούσαν να τους αναθέσουν δουλειά ).
Οι αρχαίοι Έλληνες, καταφέρνοντας να υπερβούν τα στενά όρια του τοπικισμού τους, παρουσίαζαν συνεχώς δραστηριότητες , που συνοδεύονταν έντονα από ένα φωτοβόλο και τρυφερό αίσθημα για τη ζωή, γεγονός που ανέδειξε, σε υπερβολικό βαθμό, το στοιχείο της δημιουργικότητας.
Οι ανθρώπινες κατασκευές είχαν σαν αίδιο ανάβλυσμα την επακόλουθη ευπραγία να κάνουν ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ εργαλείο ΜΑΘΗΣΗΣ και τη μάθηση παιχνίδι.
Τα πρώτα αντικείμενα, που αποτέλεσαν παιχνίδια, ήταν απλά, δίχως προεξοχές, για να μην τραυματίζουν το παιδί. Τέτοια ήταν οι πλαταγές και τα σείστρα, ( κουδουνίστρες )... τα πρώτα - πρώτα ακούσματα των βρεφών... και οι πλαγγόνες , κυρίως από πανί ή ξύλο, με κινούμενα μέλη... ( για τα κορίτσια ). Ξύλινα αλογάκια, αμαξάκια, απομιμήσεις οικιακών συσκευών και εργαλείων, τόπια και αστράγαλοι ήταν τα αρχικά παιχνίδια των βρεφών και των νηπίων.
Το παιδί έμενε στο σπίτι και οι πρώτοι του δάσκαλοι ήταν οι οικείοι του, που αγχιμολούσαν κοινωνικά και διδακτικά τα παιδάκια, εστιάζοντας αποκλειστικά στο ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Περνώντας τα βρέφη στη νηπιακή ηλικία, είχε την καταρχή της και η αφήγηση των μυθοπλαστικών διηγήσεων, ( τα σημερινά παραμύθια ), με σκοπό την άσκηση της σκέψης, μέσα απ' τη διάδραση των ακουστικών εικόνων, καθώς και την εισαγωγή των παιδιών στον κόσμο των " πνευματικών " παιχνιδιών "... " τα μορμολύκεια ", η " Μυρτώ", η " Λάμια ", η " Γοργώ " διαπονούσαν τη φαντασία των παιδιών και οι μικρές ιστορίες διόδευαν στην άπραγη ψυχούλα μηνύματα ηθικής συμπεριφοράς.
Ο κύριος χώρος της ανατροφής των παιδιών της ελληνικής αρχαιότητας ήταν ο γυναικωνίτης.
Στον παιδικό κήπο του, όπου έπαιζαν αγόρια και κορίτσια μαζί , άρχιζαν οι πρώτες κατασκευές , όπως το χτίσιμο και γενικά η καλλιέργεια των ικανοτήτων των χεριών τους, με κάθε τρόπο.
Για την περίπτωση των μικρών αγοριών , μετά το μυθολογικό κύκλο , ακολουθούσε η μέθοδος της " μυητικής παιδαγωγίας ", με τα δημόσια θεάματα στις παλαίστρες και τα γυμναστήρια, καθώς και με τη φοίτηση σε ειδικές σχολές, για τη διδασκαλία της πολιτικής αγωγής και της ρητορικής τέχνης.
Επανερχόμενοι στα νήπια, η ιστορική έρευνα για το παιχνίδι έχει καταγράψει, ότι τα παιδόπουλα εκείνα, στο πρώτο τους " κοινωνικό άνοιγμα ", ήταν υποχρεωμένα, διά νόμου,να παρακολουθούν "ΑΛΕΚΤΡΥΌΝΩΝ ΑΓΏΝΕΣ ", ( κοκορομαχίες, βάρβαρο και σκληρό θέαμα, απαγορευμένο στην εποχή μας ), με σκοπό την ενδυνάμωση της πεποίθησης του καλού αγωνιστή και κατ΄επέκταση του υπερασπιστή της πατρίδας, μέσα απ΄τον αποκλεισμό της πιθανότητας να εγκαταλείπεται το παιδί αδέσμευτο και έρμαιο των ενστίκτων του.
Στην πρώτη οικογενειακή γιορτή... " ΤΑ ΑΜΦΙΔΡΟΜΙΑ ", που γίνονταν χάρη της επίσημης αναγνώρισης του παιδιού από την οικογένεια, συντελούνταν τελετές λατρευτικές, με τη μορφή παιχνιδιών. Η συγκεκριμένη τελετή άρχιζε απ' την 5η ημέρα γέννησης του βρέφους και ολοκληρώνονταν τη 10η... με την ΟΝΟΜΑΤΟΔΟΣΙΑ.
" ΤΑ ΑΠΑΤΟΥΡΙΑ " ήταν η γιορτή της συμπλήρωσης των 3 χρόνων του νηπίου και η εγγραφή του στις " φατρίες "... , συνομοίωση παιδικών αγώνων με παιγνιώδη αγωνίσματα.
" ΤΑ ΘΑΡΓΗΛΙΑ ", η γενέθλια γιορτή του Απόλλωνα και της Αρτέμιδας , ( Μάιος, εποχή ωρίμανσης των καρπών ) . Τελούνταν λατρευτικές και μυητικές τελετές εξαγνισμού και καθαρμού της Πόλης και ολοκληρώνονταν με κυκλικούς χορούς των ανδρών , όπου , για πρώτη φορά, δοκίμαζαν τις ικανότητές του και τα μικρά αγόρια.
" ΤΑ ΕΡΜΑΙΑ ", αρχαία ελληνική γιορτή , προς τιμήν του Ερμή, προστάτη των αθλητών, των εμπόρων και των νέων , περιλάμβαναν γυμνικούς αγώνες εφήβων, αθλητικές δραστηριότητες και ανταλλαγή δώρων, ( Κερδώος Ερμής ).
" ΤΑ ΕΦΗΒΕΙΑ " ήταν πολύ σημαντική γιορτή για τα αγόρια, γιατί περνούσαν απ΄ το στάδιο της παιδικής ηλικίας στην εφηβεία, που τότε θεωρούνταν " ενηλικίωση " . Τελούνταν λατρευτικοί χοροί, με τη συνοδεία αυλού και εύλυτης μεληγόρησης.
Τα αρχαία παιχνίδια χωρίζονταν σε κατηγορίες , ( όπως σ΄όλες τις εποχές άλλωστε )...
Αγωνιστικά, αιχμαλωσίας, άμιλλας κι ανταγωνισμού, σφαίρισης, επιτραπέζια, στρατηγικής, μαντείας, ζώων, πτηνών και εντόμων, μηχανικά, κωμικά και ευτράπελα, τιμωρία, τύχης και πολλαπλών άλλων... γνωστών και αγνώστων.
Ο μεγάλος αθηναίος φιλόσοφος ΠΛΑΤΩΝ, ( Νόμοι ), αναφέρει στη θεωρία του, " περί παιγνίων ", ότι " δεν είναι δυνατόν να κλείσει ο κύκλος των παιχνιδιών , καθώς κάθε φορά που βρίσκονται μαζί παιδιά , νέα παιχνίδια γενιούνται "
Με το παιδικό του μυαλουδάκι το παιδί, κάθε εποχής, ταξιδεύει σε μακρινούς ορίζοντες, έχοντας συνοδοιπόρους ολάκερο τον κόσμο... λάσπη, πηλός , κερί , ένα ξύλο, ένα τενεκεδάκι , μια νεροκολοκύθα, δραπετεύουν για το χώρο του ονειρέματος και της φαντασίας, με τη δύναμη του ενστίκτου και της μίμησης.
ΜΕ ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΟΝΤΑΝ Η ΜΑΘΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΟ ΚΑΙ ΣΑΓΗΝΕΥΤΙΚΟ ΤΡΟΠΟ. Η ΠΟΛΗ - ΚΡΑΤΟΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΟΝΤΑΝ ΣΕ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΣΕ ΕΝΕΡΓΑ ΜΕΛΗ , ΠΟΥ ΔΡΟΥΣΑΝ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΩΣ ΠΟΜΠΟΙ ΚΑΙ ΔΕΚΤΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ, ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ , ΜΕΣΑ ΑΠ' ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ... ΠΩΣ ΝΑ " ΜΑΘΑΙΝΟΥΝ ".
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ΣΗΜΕΡΑ, ΟΛΕΣ ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΕΣΤΙΑΖΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ , ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΑΘΗΣΗΣ , ΣΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΚΥΡΙΑΡΧΟ ΡΟΛΟ ΕΧΕΙ Η ΑΓΑΛΛΙΑΣΗ, Η ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, Η ΕΥΑΡΕΣΚΕΙΑ ΚΙ Η ΕΥΔΟΚΙΑ ΤΟΥ ΑΕΙΧΡΟΝΙΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ.
" Αφήστε τα παιδιά να είναι ελεύθερα. Ενθαρρύνετέ τα. Αφήστε τα να βγουν έξω όταν βρέχει. Αφήστε τα να βγάλουν τα παπούτσια τους, όταν βρούν μια λιμνούλα με νερό. Κι όταν το γρασίδι είναι υγρό απ' τις δροσοσταλίδες, αφήστε τα να τρέξουν πάνω του και να το ποδοπατήσουν με τα γυμνά τους ποδαράκια. Αφήστε τα να ξεκουραστούν ειρηνικά, όταν ένα δέντρο τα προσκαλεί να κοιμηθούν κάτω απ΄τη σκιά του. Αφήστε τα να φωνάξουν και να γελάσουν , όταν ο ήλιος τα ξυπνάει το πρωί... "
( ΜΑΡΙΑ ΜΟΝΤΕΣΣΟΡΙ ).
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ.
...( για όσους έχουν την υπομονή και το ενδιαφέρον ν' αφήσουν το βλέμμα τους να... " διαβεί " στις παρακάτω αράδες... )
Άβαξ, Αθύρματα, Αιώρα, Ακιτητίνδα, Αλεκτρυόνων αγώνες, Αμαξίς, Άμυστις, Αντίδρομος, Αποδιδρασκίνδα, Απόρραξις, Αρματοδρομία, Αρπαστόν, Αρτιασμός, Ασκολιασμός, Αστραγαλισμός,Αυτόματα παιχνίδια, Βασιλίνδα, Γέρων, Γιό - γιό, Γρίφοι, Δακτύλων επάλλαξις, Δενδροβατείν, Διαγραμμισμός, Διαμαστίγωση, Διελκυστίνδα, Εγκεκαλυμμένος, Εγκρικάρδεια, Εμποδίζειν ισχάδας, Εννεάδα, Επίσκυρος, Εποστρακισμός, Εφεδρισμός, Εφετίνδα, Εωλοκρασία, Θήλαστρο, Ιμαντελισμός, Ίυγξ, Θηριομαχίες, Καλαθίσκος, Κάλαμον επιβαίνειν, Κάλπη, Καρυατίζειν, Κελεύσματα, Κλοτσάτα, Κερρητίζειν, Κολλαβίζειν, Κοντοπαίκτες, Κότταβος, Κρικηλασία, Κρυπτεία, Κυβεία, Κυκλικός χορός, Κυνδαλισμός, Κυνητίνδα, Κωρυκομαχία, Λαβύρινθος, Λάταξ, Μάχες εικονικές, Μεταμφιέσεις, Μηλολάνθη, Μοσκίνδα, Μυίνδα, Ομοιώματα ζώων και πουλιών και εντόμων, Οπωρίζειν, Ορτυγοκοπία, Οστρακίνδα, Ουρανία, Παιδιά της σφαίρας, Πεντάλιθα, Πεσσοί, Πέταυρον, Πετροπόλεμος, Πλαγγών, Πλαταγή, Πλειστοβολίνδα, Πέταυρον, Πόλεις, Πύργος, Ραβδομαχία, Ραθαπιγισμός, Ρόμβος, Σείστρο, Σκαπένδρα, Σκανθαρίζειν, Στρεπτίνδα, Στρόμβος, Στρόφαλος, Σφαιρία, Σχοινάκι, Σχολείο, Τέσσερα, Τηλία, Τίφη, Τρίγωνο,Τροχόν μιμείσθαι, Τρωικό παιχνίδι, Τρυγοδίφησις, Φαινίνδα, Φίττα - ροιαί - φίττα, Χαλκισμός, Χειροβασία, Χελιχελώνη, Χυτρίνδα, Ψηλαφίνδα, Εις ώμιλλλα.
* ( ευχαριστώ ολόψυχα τη σπουδαία δασκάλα, με την τρυφερή ψυχή, Μαρία Παπαμιχαήλ, που με τον απαλό, ευγενικό, πράο και μειλίχιο λόγο της ήταν δίπλα μου σε τούτη την προσπάθεια ).
" Κι όπου κατέχει να μιλεί με γνώση και με τρόπο, κάνει και κλαίνε και γελούν τα μάτια των ανθρώπω..."
... ΟΤΑΝ Η ΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΖΕΙ ΑΥΘΕΚΑΣΤΗ ΤΟ ΑΤΕΡΜΟΝΟ ΠΑΙΓΝΙΟ ΜΕ ΤΗΝ ΑΛΛΟΜΕΝΗ
ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΨΥΧΗ...
" Ο ΠΟΙΗΤΗΣ, ΠΑΙΖΟΝΤΑΣ, ΕΠΑΝΑΦΕΡΕΙ ΣΤΟ ΧΑΡΤΙ ΑΥΤOΥΣ, ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙ ΣΤΗΝ ΨΥΧΗ ΤΟΥ, ΥΠΕΝΘΥΜΙΖΟΝΤΑΣ ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ, ΟΤΙ ΟΛΑ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΥ ΝΟΥ... ΕΝΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. "
( ΙΩΣΗΦ ΒΕΝΤΟΥΡΑΣ ).
" Απόκαμα, θολώσανε τα μάτια μου κι ο νους μου, όμως ακόμα γράφω... "
( ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ ).
Περιλαμπάζοντας τον ηδύπνευστο λόγο του Αριστοτέλη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ποίηση," ΜΙΜΗΣΙΣ, ΗΔΥΣΜΕΝΩ ΛΟΓΩ... ", σε κάνει να αναρωτιέσαι... " άραγε, το παιχνίδι είναι μόνο για τα παιδιά; " Κι ο νους μας απαντάει... " να επιδιώκεις το απρόβλεπτο ".ΜΙΜΗΣΙΣ - ΠΑΙΓΝΙΟ - ΠΑΙΔΕΙΑ... έννοιες, που απροκάλυπτα εκφράζει ο Φαίδρος στο Σωκράτη...
" Παγκάλην λέγεις, παρά φαύλην παιδιάν , ω Σώκρατες, του εν λόγοις δυναμένου παίζειν δικαιοσύνης τε και άλλων, ως λέγεις μυθολογούντα... ένα πάγκαλο παιχνίδι ψευδών, μιμήσεων, μυθευμάτων, ευεργετικών για την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την πολιτική αρετή... "
ΤΟ ΠΑΙΓΝΙΟ ανήκει στους ριζικούς μηχανισμούς θέσμισης ενός πολιτισμού και , σίγουρα, η " παιγνιώδης " φύση της ΠΟΙΗΣΗΣ είναι η απάντηση στο ουσιωδέστερο ερώτημα, που έθεσε ποτέ η " θεωρία της Λογοτεχνίας " ( WOLFANG EICHER - σύγχρονος Αυστριακός συγγραφέας και διανοητής,αν και η κύρια ενασχόλησή του είναι " το πάλεμα με τη γη - γεωργός " ).
" Γιατί οι άνθρωποι επιμένουν να κάνουν λογοτεχνία τόσους αιώνες; "
Η ΓΛΩΣΣΑ, το εργαλείο επικοινωνίας δηλαδή των ανθρώπων, ειναι ΠΑΙΧΝΙΔΙ; Κι ίσως η απάντηση να βρίσκεται στο ότι τα " παιχνίδια ", με τη γλώσσα, αφορούν τις παραστάσεις, τα συναισθήματα και τις προθέσεις μας.
" Το δε ον λέγεται πολλαχώς, αλλά προς εν και μίαν τινά φύσιν και ουχ ομωνύμως. Πάντες γαρ οι άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται φύσει. Σημείον δ' η των αισθήσεων αγάπησις... "
( ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ - ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ).
Άρα, το " ποιητικό παίγνιο " θα μπορούσε να είναι ο επίμονος ανταγωνισμός του " πολλαχώς " καιτου " μίαν τινά φύσιν και ουχ ομωνύμως "... Με απόλυτη σιγουριά όμως η ΠΟΙΗΣΗ δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από της " των αισθήσεων αγάπησιν. "
" Να λοιπόν η μήτρα του ποιητικού υποκειμένου " ( ROBERT GRAVES - Άγγλος ποιητής, μυθιστοριογράφος και μεταφραστής ), " αν και πολλοί θεωρούν τη λέξη " παιχνίδι " φοβερά υποτιμητική, όταν επιχειρεί να προσδιορίσει την ποίηση... μα τι να πει κι η φιλοσοφία , όταν αντιμετωπίζει συνεχείς " διώξεις " από τους ίδιους τους φιλοσόφους! " ( Γιώργος Μλάνας, βραβευμένος Έλληνας ποιητής και μεταφραστής ).
" Ένας πρωτόγονος ονειρεύεται, τρομάζει απ' τ' όνειρό του, χτυπάει τα πόδια του στη γη, ξανά και ξανά και ξανά ... κι αισθάνεται το σταθερό ΡΥΘΜΟ. "
Ξέρουμε καλά όμως πια, πως στους ανθρώπους αρέσει η επανάληψη, μέχρι που έρχεται εκείνη η μαγική στιγμή και τα λόγια γίνονται, αναγκεμένα απ' την ψυχή, ΕΜΜΕΤΡΑ... παίρνουν μέτρο, συχνότητα, ροή, κίνηση, ρυθμό, συμμετρία. Η ερμηνεία του " ονείρου " γίνεται τραγούδι, γεννιούνται σύμβολα και συνθέσεις ευδόκιμες, όλβιες, εύκληρες, εύποτμες, ικεσίες αναπέμπονται...
Η ΠΟΙΗΣΗ ΕΚΡΗΓΝΥΤΑΙ... και γίνεται ακριβή θυγατέρα της " παιχνιδιάρας παιδομάνας "... της" ΜΙΜΗΣΗΣ ". Αποκτά κανόνες, στόχους και πρωτόκολλα... κώδικες της ψυχικής, διανοητικής και σωματικής διέγερσης. Το παράδοξο με την ποίηση είναι αυτά, " που δεν λέει ", όμως η ψυχή καραδοκεί, μ ' απίστευτο αλάλαγμα, οχλοβοή ... στιβαρή, ισχυρή, σθεναρή , κρατερή.
" Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΛΕΞΗΣ , ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΡΥΘΜΟΥ ΤΟΥ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ, ΣΥΝΑΝΤΑ ΤΟ ΑΤΜΗΤΟ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΔΙΑΤΗΡΕΙ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΟ " ΟΛΟΝ ",
ΜΕ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΜΕ ΤΟ " ΕΝΑ ". ( T.S. ELIOT.- " Θρησκεία και Λογοτεχνία " ).
Η ΠΟΙΗΣΗ ... ένα παιχνίδι μεταξύ του ποιητή και του αναγνώστη, αν θεωρηθεί υποκατάστατο της πραγματικής ζωής, προσφέρει τις ποθούμενες λύσεις, με τη γηθοσύνη της αυτόγνωμης κι ιδιόγνωμης κατάληξης... ένα οιονεί ψυχόδραμα, έναν τρόπο να παίρνουμε αποφάσεις, λαξεύματα περίπλοκα , που θελοποιούν το λογισμό, χωρίς μετακλίσεις. Μ' άλλα λόγια ... ένα ρίσκο, που πληγώνει και πληγώνεται, αποστέργει κι αποστέργεται, ΑΓΑΠΑ, ΠΕΘΑΙΝΕΙ, αλλά ΖΕΙ.
Η ΠΟΙΗΣΗ λοιπόν είναι ένα παιχνίδι, άρα ένα ΠΑΙΓΝΙΟ , εκείνο ακριβώς το κατεμπίστευμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, που αρμολογώντας το, συνδέεται με το Θεό ... την " τέρψη " Θεού. " Παιχνίδι... τέρψη, ποίηση... θεία μακαριότητα, καταστάσεις αλληλένδετες, αλλά όχι ταυτόσημες.
Μιλάει για τη ζωή , το πεπρωμένο , το θάνατο, αλλά κάθε ΠΟΙΗΜΑ είναι μια " ζαριά ", ένα ΠΑΙΓΝΙΟ που προσκαλεί την τύχη , βάζοντας απέναντί του το ενδεχόμενο των άπειρων αναγνώσεων του κόσμου και τις άπειρες εκδοχές του λογισμού του αποδέκτη.
" ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ, ως " ΑΘΥΡΜΑ ΤΩΝ ΘΕΩΝ ", κάνοντας τις επιλογές του μέσα στη θάλασσα του Λόγου, ρίχνεται στην περιπέτεια της σκέψης, ανάμεσα σε ζάρια και ξυράφια. " ( ΕΥΗ ΜΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ).
" Το νου σας σύντροφοι ποιητές... ένας ποιητής είναι ένας εργάτης στο πόστο του... ένας στρατιώτης στη βάρδια του, ένας υπεύθυνος αρχηγός μπροστά στις δημοκρατικές στρατιές των στίχων του... " ( ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ - " ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΤΟΠΙΑ " ).
ΤΟ ΜΟΝΑΧΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΧΑΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ. Το εγκολπίζονται και " παίζουν " μαζί του , παρενοχλώντας τη συμπαντική ψυχή... " διατυπούμενη ως τέλεση ", για να αναβλέψουν μαζί της .
ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ είναι το θαυμαστό μέσο των ποιητών, σαν πολύχρωμο παιδικό παιχνίδι ήχων, ρυθμών και αντιστίξεων. Λέξεις... συλλαβές... φθόγγοι... γράμματα... αρχέτυπα, άφατα συναισθήματα, ασύλληπτα στοιχεία... όλα το τελικό άτμητο, η μαγική δύναμη του ΛΟΓΟΥ.
Ο κόσμος όμως, δείχνει να μεταλλάσσεται. Σήμερα, το μοναχικό παιχνίδι των ποιητών μοιάζει σχεδόν γραφικό... " σκιάς όναρ άνθρωπος ".
" ΣΕ ΤΟΥΤΟ ΤΟ ΜΕΤΑΞΥ, ΑΣ ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΤΙΣ ΛΕΞΕΙΣ, ΑΣ ΠΑΙΖΟΥΜΕ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΟ ΘΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ... ΑΝΥΠΟΠΤΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ... " ( ΜΕΛΙΣΣΑΝΘΗ ).
Ο ποιητικός λόγος διαθέσιμος στην οθόνη ενός υπολογιστή, στα κινητά τηλέφωνα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης... στην όποια πρόθεση κάθε παραλήπτη. Το αλλοτινό ποιητικό χρέος προβαδίζει στην εξάλειψη. Αρχηγεύει πια η... παρεκτροπή " ποιητική αδεία ".
" ΔΕΝ ΞΕΡΩ ΠΙΑ ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ Σ' ΕΝΑΝ ΜΙΚΡΟΨΥΧΟ ΚΑΙΡΟ... " (Γ.ΣΕΦΕΡΗΣ ).
ΚΙ ΑΝ Η ΙΔΕΑ ΠΟΥ ΚΙΝΗΘΗΚΕ Σ' ΕΝΟΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ΝΕΚΡΗ ' ΤΑΝΕ ΠΡΙΓΚΙΠΙΣΣΑ , ΜΑΓΕΥΤΡΑ , ΣΕ ΧΑΡΕΣ ΑΝΑΣΤΗΜΕΝΗ ... ΚΙ ΑΝ ΤΟΥ ΡΙΧΤΗΚΕ ΣΤ' ΟΝΕΙΡΟΥ ΤΟΥ ΡΙΠΙΔΙ , ΠΟΥ ΤΟΥ ΤΡΥΠΟΥΣΕ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑ , Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΘΩΟΣ, ΕΧΕΙ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΟΥ, ΤΙΣ ΝΙΚΕΣ ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΧΑΜΟΥΣ ΤΟΥ
." Ένα παιχνίδι ξεκίνησα να παίζω, παιδί ακόμη όταν ήμουν,
να βρω το άνοιγμα στο ξέφωτο του χρόνου.
Ήρθα αντιμέτωπη με καταστάσεις, που διαρκώς άλλαζαν ,
απαιτούσαν απόφαση, επιλογή.
Και μέσα απ' αυτήν την εναντιοδρομία
συνάντησα το ερώτημα, που ρωτούσε κι ερωτάτο...
Ενήλικη όντας τώρα , αναρωτιέμαι , εγώ παίζω ακόμη ,
ή είμαι εγώ το ίδιο το παιχνίδι,
ΑΝΑΡΩΤΙΕΜΑΙ , καθώς πλησιάζω σε μια στιγμή, σ' ένα άνοιγμα...
ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. "
( ΝΙΚΗ ΡΟΔΟΠΟΥΛΟΥ - " ΧΑ ! " ).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου